Από την προϊστορική κιόλας εποχή ο άνθρωπος συνάντησε στην εξάπλωσή του ένα εμπόδιο, μια υδάτινη ροή που στέκονταν αγέρωχη στο διάβα του. Το πέρασμα πάνω από το ποτάμι, η τέχνη της γεφυροποιίας, απαιτούσε την επιστράτευση ιδιαίτερων γνώσεων και δεξιοτήτων όπως, η γνώση των χαρακτηριστικών του εμποδίου, η γνώση των υλικών κατασκευής, η τεχνική δεξιότητα, η εμπειρία και η αξιοποίηση πολλών τεχνολογικών εξελίξεων. Οι Ρωμαίοι υπήρξαν σίγουρα οι μεγαλύτεροι γεφυροποιοί της αρχαιότητας και οι πρώτοι που συγκρότησαν ένα τεχνικό σώμα από μηχανικούς και έμπειρους τεχνίτες που συντόνιζαν και επέβλεπαν, σε όλη την έκταση της Αυτοκρατορίας, την κατασκευή των γεφυριών. Παράλληλα ίδρυσαν και σχολές ενώ κατέγραψαν τις πρώτες οδηγίες και τεχνικές περιγραφές, όπως στο έργο της αυθεντίας της εποχής, του Βιτρούβιου «Η Αρχιτεκτονική».
Τα πέτρινα γεφύρια του ελλαδικού χώρου έλκουν την καταγωγή τους από τα ρωμαϊκά γεφύρια και υδραγωγεία, καθόσον η τεχνική τους είναι σχεδόν πανομοιότυπη. Οι πιο ονομαστοί αρχιτεχνίτες-γεφυροποιοί προέρχονταν από την Ήπειρο, τόπος των φημισμένων σχολών των τεχνιτών και μαστόρων της πέτρας, στα χωριά της Κόνιτσας και της Τζουμέρκας. Ήταν περιπλανώμενοι, οργανωμένοι σε ομάδες, που ονομαζόντουσαν «μπουλούκια». Ξεκινούσαν μετά το Πάσχα, συνήθως ανήμερα του Αι Γιωργού και επέστρεφαν στα μέσα του φθινοπώρου. Επικεφαλής τους ήταν ο πρωτομάστορας και δεύτερος στη σειρά ο Κάλφας. Ο Κάλφας ήταν επικεφαλής του «μπουλουκιού», των κτιστάδων, των λασπιτζήδων, των μαρμαρογλυπτών, των πελεκάνων (πελεκητών της πέτρας) και πολλών άλλων, ανάμεσά τους και πολλών παιδιών – γνωστών και ως «τσιράκια», που μετέφεραν τα υλικά στους τεχνίτες από την αυγή ως τη δύση. Οι μάστορες έκτισαν και τη δική τους γλώσσα – τα «κουδαρίτκα» ή «μαστόρκα» – ως μέσο προφύλαξης της τέχνης και των συμφερόντων τους. Παρόλο που έχαιραν ιδιαίτερης εκτίμησης από τους Τούρκους κατακτητές, που τους έδωσαν το δικαίωμα της ελεύθερης κίνησης στις κατεκτημένες περιοχές και πολλούς από αυτούς τους τίμησαν δίνοντας τους θέσεις κύρους στην Αυτοκρατορία, η μοναδική τους άμυνα έναντι των κακοπληρωτών ήταν η τιμητική εγκατάλειψη της εργασίας τους που κανείς δεν αναλάμβανε την περάτωσή της εάν ο νοικοκύρης δεν τακτοποιούσε πρώτα τους λογαριασμούς του με το προηγούμενο ισνάφι-συνεργείο. Εκτός από τους ηπειρώτες τεχνίτες στην οροσειρά της Ροδόπης δραστηριοποιήθηκαν και οι περίφημοι Δουλγέρηδες (από τη Φιλιππούπολη), που ήταν και αυτοί οργανωμένοι στα πρότυπα των ηπειρώτικων και δυτικομακεδονικών συναφιών.
Στην περιοχή του νομού Ξάνθης συναντάμε τα περισσότερα πέτρινα γεφύρια της ορεινής Ροδόπης. Έχουν καταγραφεί 54 που έστω και πληγωμένα από το πέρασμα του χρόνου και των καταστροφικών ορμητικών νερών, κυρίως των πλημμύρων του 1996, συνεχίζουν να στέκονται, σημάδια της ανθρώπινης επινοητικότητας απέναντι στην φύση. Πολλά από αυτά βρίσκονται στη διαδρομή της παλιάς επαρχιακής οδού που συνδέει την πόλη της Ξάνθης με τη Σταυρούπολη και στη συνέχεια με το χωριό Εχίνος. Ενδιαφέροντα δείγματα θα συναντήσετε επίσης στην περιοχή των Σατρών και κοντά στη Μέδουσα. Χρησίμευαν, ως περίπου τη δεύτερη δεκαετία του 20ου αιώνα, όταν η βαθμιαία ανάπτυξη του οδικού δικτύου επέβαλε την κατασκευή των άχαρων, τσιμεντένιων ή μεταλλικών απογόνων τους, που σε αντίθεση με την αρμονία και τη χάρη των πέτρινων γεφυριών μοιάζουν σα να εισβάλλουν και να βιάζουν το φυσικό τοπίο.
Ακολουθώντας μια παράδοση που έχει τις ρίζες της στη Ρωμαϊκή εποχή, τα πέτρινα γεφύρια της Ξάνθης είναι, στην συντριπτική τους πλειοψηφία, τοξωτά, μονότοξα, δίτοξα ή πολύτοξα.
Τα γεφύρια της Ροδόπης θυμίζουν πολύ, έστω και σε μικρότερη κλίμακα, εκείνα της Ηπείρου, κυρίως με το να καμπυλώνουν το «κατάστρωμά» τους θαρρετά. Πολλά στερούνται προφυλακτικών πεζουλιών, γεγονός που τα καθιστούσε επικίνδυνα και σε αρκετά από αυτά κατασκευάστηκε μετά προστατευτικό τοιχίο, δυστυχώς από μπετόν, ασχημαίνοντας την αρχική τους αρχιτεκτονική.
Σημαντικό στοιχείο, αλλά και πρόβλημα, αποτελούσε η σωστή θεμελίωση των βάθρων των γεφυριών, πρόβλημα περίπλοκο σε ποτάμια και χείμαρρους και στην περίπτωση των γεφυριών με πάνω από ένα τόξο, όπου έπρεπε να αντιμετωπιστεί η διαβρωτική ενέργεια του ρέοντος νερού. Σε αυτή την περίπτωση κατασκευάζονταν θεμέλια μέσα στο νερό σε βάθος συνήθως 2 και σε μερικές φορές ως και 4 φορές μεγαλύτερο από το βάθος του νερού. Το θεμελίωμα αποτελούνταν από πέτρες αρκετά μεγαλύτερες από αυτές που χρησιμοποιούνταν στην υπόλοιπη κατασκευή. Για το κτίσιμο των γεφυριών χρησιμοποιήθηκαν τρία βασικά υλικά: Πέτρα, Ποταμίσια Άμμος και Σβησμένος Ασβέστης. Για να μπορέσουν να επιτύχουν μεγαλύτερη σύσφιξη και ανθεκτικότητα ρίχνανε και ασπράδι από αυγό, ξερά χόρτα και τρίχες από ζώα, συνήθως κατσίκες, που είχαν την ιδιότητα της συνδετικής ύλης και λειτουργούσαν σαν ενισχυτικές ίνες. Αυτό το χαρμάνι το ονόμαζαν κουρασάνι. Στην τοποθεσία επιλογής που προορίζονταν να χτιστεί το γεφύρι απαραίτητη προϋπόθεση ήταν πάντοτε το σφάξιμο ενός κόκορα, και αυτό αποτελούσε μέρος του εθιμοτυπικού τελετουργικού των κτιστάδων, για την καλή αρχή και το στέριωμα του γεφυριού και για να προφυλαχτεί το γεφύρι από τα στοιχειά. Εδώ αξίζει να σημειωθεί ότι όπως αναφέρουν ο Γιάννης Μαγκριώτης και ο Νίκος Πολίτης, σώζονται στην Ροδόπη 3 από τις 335 παραλλαγές του τραγουδιού του γεφυριού της Άρτας. Στην παραλλαγή από την περιοχή των Σατρών ο πρωτομάστορας αναφέρεται ως Μανέλιας, ενώ στις άλλες δύο, που τραγουδιούνται στη Μύκη και στο Ωραίον, ονομάζεται Χασάν. Είναι ενδιαφέρον να παρατηρήσει κανείς ότι το τραγούδι διατηρεί όλα τα γνωρίσματά του, από τα 3 αδέρφια μαστόρους που χτίζαν ολημερής ενώ το γεφύρι γκρεμίζονταν τη νύχτα, ώσπου έχτισαν τη γυναίκα του μικρότερου αδερφού για να στεριώσει, και μάλιστα τραγουδιέται σαν ηπειρώτικο μοιρολόι, στοιχείο που επιβεβαιώνει τη συνύπαρξη των τεχνιτών της πέτρας και των κατοίκων αυτών των περιοχών.
Το κτίσιμο άρχιζε και από τις δύο πλευρές του γεφυριού ταυτόχρονα και ο πρωταρχικός σκοπός ήταν να κατασκευαστεί το τοξοτό τμήμα. Ανάλογα με το ύψος του χτίζονταν και τα ξύλινα υποστυλώματα. Στο σημείο συνάντησης του άνω μέρους του τόξου, δηλαδή στο κεντρικό του τμήμα τοποθετούνταν η κλείδα του τόξου, συνήθως σφηνόλιθος., που στην ουσία «κλείδωνε» το κατασκεύασμα. Αυτό το συναντάμε σε μονότοξα συνήθως γεφύρια, ενώ σε μεγαλύτερες κατασκευές χρησιμοποιούνταν πολλές πλατιές πέτρες. Αριστερά και δεξιά του τόξου «ανοίγονταν» οι βοηθητικοί θόλοι, ή ανακουφιστικά παράθυρα, για να περνά από μέσα το νερό σε περίπτωση υπερχείλισης.
Σημαντικότατη λεπτομέρεια ήταν και το είδος της πέτρας που χρησιμοποιούνταν. Η πέτρα έπρεπε να είναι συμπαγής και καθαρή για το κτίσιμο των βάσεων στους πυλώνες του θεμελιώματος, και εδώ χρησιμοποιούσαν κυρίως «κροκάλες», πέτρες που βρίσκαν στις όχθες του ποταμού. Όσο υψωνόταν το γεφύρι χρησιμοποιούσαν πιο ελαφριές και μικρότερες πέτρες, που σε μερικές περιπτώσεις μετέφεραν από μακρινή απόσταση, μέσα από δύσβατα μονοπάτια, οι κάτοικοι των οικισμών που είχαν άμεσα συμφέροντα από την κατασκευή του γεφυριού.
Ειδικοί σε θέματα δόμησης αναφέρουν ότι ο ασβέστης χρειάζεται ως και επτά χρόνια για να πήξει. Λέγεται ότι οι γεφυροποιοί εύχονταν να μη φουσκώσει το ποτάμι για επτά χρόνια, ώστε να μη παρασύρει το γεφύρι. Μάλιστα κάτοικοι του χωριού Κίδαρι αναφέρουν την παράκληση του ασβέστη στην πέτρα: «Πέτρα, κράτησέ με επτά χρόνια και θα σε κρατήσω επτακόσια.» Όπως λοιπόν εμείς θεωρούμε τα επτά πρώτα χρόνια του γάμου τα δύσκολα, αυτά που χρειάζονται για να «γεφυρωθεί» η σχέση του ζευγαριού, έτσι και οι γεφυροποιοί πίστευαν ότι χρειάζονται επτά χρόνια για να «δέσει» το γεφύρι.
Καθώς ο χρόνος περνά και το μπετόν αντικαθιστά την πέτρα και οι τεχνίτες της πέτρας χάνονται, παρασύρονται από το ορμητικό ποτάμι μιας κοινωνίας του «τώρα» και του «γρήγορα», ας θαυμάσουμε και ας περισώσουμε αυτά τα πέτρινα στολίδια, λιτά και απέριττα, ψήγματα εποχών που ο άνθρωπος ζούσε σε μεγαλύτερη αρμονία με το φυσικό του περιβάλλον. Όταν θα βρεθείτε στην Ξάνθη αφιερώστε λίγο χρόνο για να αποτίστε έναν ελάχιστο φόρο τιμής στους «κιοπρουλήδες», τους γεφυροποιούς που μας κληροδότησαν αυτή τη σπουδαία πολιτιστική κληρονομιά.
